Tatarzy Polscy wobec napływu do Polski imigrantów wyznających islam

Tatarzy Polscy wobec napływu do Polski
imigrantów wyznających islam


Liczebność

Społeczność muzułmańską w Polsce do 1989 r. tworzyła przede wszystkim grupa autochtoniczna Tatarów Polskich skupiona w Muzułmańskim Związku Religijnym w Rzeczpospolitej Polskiej. Przybliżona liczebność to cztery tysiące osób. Działały również niewielkie liczebnie organizacje skupiajace wyznawców róznych nurtów szyickich, które sformalizowały swój status po 1989 r. Należą do nich m.in.Stowarzyszenie Jedności Muzułmańskiej, Stowarzyszenie Ahmadija, Stowarzyszenie Braci Muzułmanów, Instytut Ibn-Chalduna, Szkoła Nauk Sufich.

Po 1989 r. nastapił zwiększony napływ muzułmanów do Polski. Przeważali w tej grupie stypendyści polskich uczelni, biznesmani, uchodźcy polityczni. Etnicznie dominowali imigranci z krajów arabskich, Turcy, Bosniacy, Czeczency, liczebność szacowana jest na 10-20 tysięcy osób.[1] Nie ma żadnych danych dotyczących liczby osób przyjmujacych w Polsce islam. Działacze dwóch najwiekszych zwiazków religijnych [2]podają liczbę 5 tysiecy konwertytów, co wydaje się liczbą zawyżoną. Podsumowując przyjmujemy, ze obecnie w Polsce mieszka 25-30 tysięcy osób wyznajacych islam, co stanowi 0,04-0,063 % ludności Polski [3].

Lata 80-te ubiegłego stulecia przyniosły najwiekszy przyrost imigrantów, którzy w późniejszym okresie wpłyneli w sposób znaczący na nowy kształt polskiego islamu. Przyczynili sie do znacznego osłabienia znaczenia MZR jako reprezentanta polskich muzułman oraz wymuszenia zmian organizacyjnych i strukturalnych w tej organizacji.

Muzułmański Związek Religijny w Rzeczpospolitej Polskiej

Islam jest religią oficjalnie uznaną przez państwo na podstawie Ustawy z 21 kwietnia 1936 r. „O stosunku Państwa do Muzułmańskiego Związku Religijnego w RP”, oraz Statutu zatwierdzanego przez państwo w drodze Rozporządzenia Rady Ministrów. Muzułmański Związek Religijny zwany dalej Związkiem został powołany 28 grudnia 1925 r. w Wilnie jako jedyna uznana przez władze reprezentacja polskich muzułman.Związek posiada 6 gmin wyznaniowych obejmujących cały obszar kraju są to : Kruszyniany, Bohoniki, Białystok, Warszawa, Gdańsk, Bydgoszcz. Związek na szczeblu centralnym reprezentuje mufti na poziomie Gmin; przewodniczący Zarządów Gmin. Związek posiada strukturę organizacyjną ustaloną przed 1945 r., reaktywowany w 1947 r. nie mógł jednak korzystać w pełni z dobrodziejstw ustawy z 1936 r. zwłaszcza tych mówiących o uposażeniach dla nauczycieli religii i imamów oraz statusu tychże jako urzędników państwowych.

Specyfika polskiego islamu ukształtowanego przez homogeniczną grupę Tatarów Polskich rozwijającą się w odcięciu od świata islamu wyrażała się w utworzeniu własnych form ekspresji religijnej, zmodyfikowaniu liturgii i obrzędowości religijnej oraz doprowadziła do procesu etnizacji religii i sakralizacji etniczności. Kulminacja tych procesów przypadła na okres międzywojenny, szczególnie w twórczości Olgierda Kryczyńskiego, który uważał, że Tatarzy powinni skupić się na tworzeniem własnej, autonomicznej kultury [4], która powinna być syntezą elementów turecko-tatarskich, islamskich oraz polskich i europejskich. Po 1945 r. społeczność poddawana silnym wpływom asymilacyjnym wchodzi w ostatni etap przemian kulturowych, akulturację religijną. Już pokolenie repatriantów wchodzi w związki egzogamiczne, ujawniają się postawy indyferencji religijnej, świadomego odchodzenia od grupy, kształtowanie się postaw indywidualistycznych i kosmopolitycznych wśród ludzi młodych.

Dzięki swoim liderom MZR dotrwał do pewnego etapu, gdzie zaczęła się wyczerpywać jego formuła jako związku religijnego i mono-etnicznego. Kultura muzułmańska w Polsce przybrała po raz ostatni łagodne oblicze tatarskiego islamu z polsko-tatarską obrzędowością i pełną akceptacją przez polskie społeczeństwo.Związek poddał się pospiesznie przygotowywanym zmianom formalnym, strukturalnym i organizacyjnym nie prowadząc wewnętrznego dyskursu ze swoimi członkami i stopniowo oddalał się od swojego naturalnego, etnicznego zaplecza.

Nurt islamu studenckiego

Nurt islamu studenckiego będzie od lat 80-ch stale obecny w dyskursie religijnym i cywilizacyjnym z tatarskim islamem w Polsce. Studencki ponieważ to studenci polskich uczelni, stypendyści z krajów muzułmańskich, tworzą obecnie drugą po MZR organizację wyznaniową w Polsce; Ligę Muzułmańską. Liga Muzułmańska zwana dalej Ligą została zarejestrowana przez MSWiA w 2004 r. Powstała z połączenia dwóch organizacji : Stowarzyszenia Studentów Muzułmańskich 1991 r. i Stowarzyszenia Kształcenia Kulturalnego 1996 r. Posiada siedem oddziałów terenowych: krakowski, poznański, katowicki, warszawski, lubelski, białostocki i łódzki. Oficjalne dane podają liczbę 120 członków, jednak zdolności mobilizacyjne oblicza się na kilka tysięcy. Liga jest członkiem FIOE czyli Federacji Organizacji Muzułmańskich w Europie, prowadzi aktywną działalność kulturalną, religijną, edukacyjną i misyjną. Zorientowana jest na współpracę z organizacjami muzułmańskimi w Europie o podobnej jak ona etiologii powstania. Wydaje periodyk As-Salam, muzułmański magazyn społeczno-kulturalny oraz publikacje i broszury o tematyce religijnej.

Liderzy LM promują tzw. pozytywną integrację, praktykowanie islamu w sposób umiarkowany, odrzucenie asymilacji i laicyzacji oraz izolacji radykalizacji. Celem Ligii jest pogłębianie integracji z społeczeństwem przy zachowaniu tożsamości muzułmańskiej.

Pojawienie się drugiej organizacji wyznaniowej było dla MZR zaskoczeniem, zgodnie z Ustawą z 1936 r. tylko MZR miał prawo do reprezentowania muzułmanów. Zarejestrowanie Ligii było niedopatrzeniem ze strony ministerstwa i spowodowało nieporozumienia w kwestiach kompetencji i reprezentacji w skali kraju i poza nim. Znane są przykłady z prasy arabskojęzycznej, gdzie członkowie Ligii przedstawiali się jako reprezentanci muzułmanów polskich z 600 letnim rodowodem. Liga posiada liczne nieruchomości z przeznaczeniem na cele religijne i oświatowe, organizuje spotkania i obozy, imprezy kulturalne w ośrodkach akademickich, posiada zezwolenie na prowadzenie halalu czyli uboju rytualnego oraz będzie wkrótce gospodarzem i zarządcą nowego meczetu, który budowany jest w Warszawie.

Zmiany w Muzułmańskim Związku Religijnym

Aktywność Ligii groziła całkowitą marginalizacją MZR. Ze swoimi przedwojennym ustrojem nie pasował do nowej rzeczywistości i dynamiki zachodzących przemian. Niedobory kadrowe na stanowiskach imamów, nauczycieli religi, sposób zarządzania Związkiem utrzymującym się ze składek członkowskich, brak strategii i planów bieżących, oraz mono-etniczność Związku powodowały jego dalszą degradację i spadek uznania szczególnie wśród zagranicznych sponsorów. Władze Związku podjęły kilka doraźnych inicjatyw naprawczych, m.in.

  1. Zmiany w Statucie.
  2. – powołanie funkcji muftiego

    – Rady Imamów

    – wprowadzenie w struktury Związku, stowarzyszeń muzułmańskich, szkół, Immamatu Wojska Polskiego oraz powoływanie Gmin na bazie konwertytów i cudzoziemców np. Turków

    – wprowadzenie nowych zasad członkostwa w MZR

  3. Oparcie dochodów Związku na działalności uboju rytualnego
  4. Aktywność na polu międzynarodowym, Unii Europejskiej oraz wystąpienia na forum publicznym w sprawach globalnych, dotyczących nie tylko polskich muzułmanów ale całej ummy [5].

Instytucja muftiego istniała w MZR od początku jego istnienia, pierwszym muftim był Jakub Szynkiewicz, przedwojenny absolwent Uniwersytetu w Berlinie. Jego kadencja wygasła wraz ze śmiercią w 1967r. na uchodźctwie w Kanadzie. Stanowisko po wojnie nie było obsadzane z braku wykształconych i godnych tej funkcji osób. W 2004 r. Związek nie nie był gotowy na przywrócenie tego stanowiska. Zapowiedź powołania przez Ligę własnego muftiego przyśpieszyła prace nad zmianą statutu, aby móc powołać na tę funkcję Tomasza Miśkiewicza. Pierwszym powojennym muftim został Tomasz Miśkiewicz, tatar z Suchowoli rocznik 1977. Miśkiewicz edukację religijną rozpoczął wieku 15 lat. Przebywał w Syrii, Sudanie i Arabii Saudyjskiej, gdzie otrzymał licencjat z prawa religijnego. Po powrocie do kraju w 2001 r. został imamem Gminy Białostockiej a w 2004 muftim. Mimo młodego wieku powierzono mu kierowanie Związkiem licząc na jego religijne wykształcenie, znajomości w świecie islamu oraz pochodzenie, które w opinii większości zapewniało zrozumienie specyfiki polskiego islamu.

W 2006 r. na podstawie umowy między MZR a Głównym Lekarzem Weterynarii Związek uzyskał wyłączność na wydawanie certyfikatów halal czyli uboju zwierząt zgodności z zasadami religii. Obecnie Związek ma podpisane umowy z 20 firmami produkującymi mięso na rynki zagraniczne, zapotrzebowanie na rynek krajowy jest znikome i realizowane jest indywidualnie przez zainteresowanych. Pod koniec 2012r. Trybunał Konstytucyjny orzekł o niekonstytucyjności rozporządzenia Ministra Rolnictwa, który zezwolił na działalność halal. Od 2013 r, proceder ten jest zabroniony. Znamienne są publiczne apele władz MZR gdzie nielegalność halalu jest określana jako zamach na prawa religijne, swobodę wyznania oraz naciski na władze rządowe aby przyśpieszyć prace nad nową ustawą gwarantującą muzułmanom swobodę w dziedzinie halalu.

W lutym 2006 r. Związek ostro zaprotestował na opublikowanie w Rzeczpospolitej karykatur proroka Muhammada. Mufti Tomasz Miśkiewicz zagroził redakcji pozwem sądowym w przypadku braku oficjalnych przeprosin na pierwszej stronie gazety. Swoją dezaprobatę wobec karykatur wyrazili m.in. minister spraw zagranicznych Stefan Meller, który przeprosił również Korpus Dyplomatyczny oraz premier Marcinkiewicz w słowach: „…czuję się w obowiązku wyrazić ubolewanie i podzielić uczucia tych, którzy czują się obrażeni publikacjami polskiego dziennika…”.

W działaniach liderów Związku ujawniła się nowa tendencja poczucia uczestnictwa w zdarzeniach globalnych, więzi ze wspólnotami muzułmańskimi w świecie, postawa roszczeniowa i szantaż. Styl przywódczy reprezentowany przez muftiego odbiega od ustalonego wzoru kontaktów miedzy władzami państwowymi i MZR. Jego radykalizacja dokonała się prawdopodobnie pod wpływem zachowań innych wspólnot muzułmańskich w Europie . Epizody te nie rokują spokojnej współpracy z MZR i ujawniają wpływ radykalnych nurtów islamu na działalność muftiego.

Dużym problemem Związku była stale malejąca liczba członków. Rozszerzono członkostwo w Związku na cudzoziemców posiadajacych pozwolenie na pobyt tymczasowy. Zniesiono też wymóg 2 letniej karencji w uzyskaniu pełni praw członkowskich dla młodzieży, których rodzice lub jedno z nich jest muzułmaninem. Dzięki tym ułatwieniom możliwe było powoływanie nowych Gmin Wyznaniowych złożonych wyłącznie z cudzoziemców-muzułmanów lub konwertytów. Powołanie nowej Gminy odbywa sie na pisemny wniosek 15 muzułmanów i po zaakceptowaniu przez Najwyzsze kolegium może zorganizować sie Gmina Muzułmanska. W 2008 r. tak powstały dwie nowe , tureckie Gminy w Warszawie o nazwie Al-Kitab, w 2012 r. Gmina Muzułmańska w Podlodach k.Lublina załozona przez konwertytów, oraz styczniu 2013 r. nowa Gmina w Gdańsku.

Proces zmian zainspirowany przez muftiego Miśkiewicza nie uzyskał aprobaty swoich członków, ujawnił natomiast wiele zjawisk patologicznych. Związek przegrał rywalizację z Ligą o prestiżową inwestycję w stolicy, nie był zdolny dokończyć budowy centrum muzułmańskiego w Białymstoku, nie rozwinął działalności oświatowej w oparciu o jednolita podstawę , nie prowadził dialogu i konsultacji z własnymi członkami, oraz nie wypracował strategii rozwoju zaakceptowanej przez własne zaplecze. Naraził MZR na utratę wiarygodności i prestiżu poprzez podejmowanie działań komercyjnych oraz wystąpień publicznych wobec władz pod wpływem obcych nacisków. Sekwencje niefortunnych decyzji muftiego Miśkiewicza doprowadziły do usunięcia go w listopadzie 2012 r. ze stanowiska muftiego i przewodniczącego Związku.

Sytuacja w Muzułmańskiej Gminie Wyznaniowej w Gdańsku

Od połowy lat 80-ych XX wieku liczne grono studentów muzułmańskich studiowało w Gdańsku. W tym samym czasie trwała budowa meczetu w Gdańsku-Oliwie (1984-1990), pierwszego meczetu w powojennej Polsce. Stan wspólnoty tatarsko-muzułmańskiej był na etapie końcowych procesów asymilacyjnych, zanikała odrębność religijna w doktrynie i liturgii praktykowanych przez Tatarów, a Gmina nie posiadała żadnych możliwości przeciwdziałania temu procesowi. Od 1986 r. rozpoczęto prowadzenie lekcji religii dla dzieci i młodzieży, nauczycielami byli muzułmańscy studenci. Część młodzieży zaczęła przejmować od swoich nauczycieli ortodoksyjne postawy religijne próbując dostosowywać się do wymogów szariatu, w sprawach żywności, ubioru i obowiązków religijnych, podważając tradycje rodzinne. Proces reislamizacji, zapoczątkowany przez środowisko studenckie podzielił środowisko tatarskie, ujawniając dwa główne nurty światopoglądowe. Pierwsi to moderniści, określający siebie jako polscy muzułmanie pochodzenia tatarskiego. Większość to miarkowani tradycjonaliści, którzy odnajdowali siebie bardziej w identyfikacji religijnej z elementami tradycji polsko-tatarskiej. Ludzie wychowani na Kresach w poczuciu tolerancji i szacunku dla innych wyznań. Druga grupa to nacjonaliści, postrzegający siebie jako nową jakość kulturową wyrosłą na gruncie kultury polskiej, tatarskiej i muzułmańskiej. Postrzegają się głownie poprzez wartości etniczne, religia zaś pełni rolę religii etnicznej służącej do podtrzymania jedności grupy. Działacze nacjonalistyczni wpisują się w globalny nurt dyskredytowania islamu rozumianego jako religijnego i politycznego uniwersum obarczonego piętnem terroryzmu. Paradygmat takiego myślenia doprowadził do sytuacji okreslanej w lokalnych mediach Gdańska jako walka o meczet.

Rywalizacja tradycjonalistów i nacjonalistów w obliczu potencjalnych zagrożeń jakie niosło dla wspólnoty zderzenie z nowymi wyzwaniami wolnego i otwartego społeczeństwa będzie mobilizować do wspólnych działań i doprowadzi do powstania dwóch nowych organizacji. W 1991 r. Towarzystwo Kultury Muzułmańskiej Tatarów Polskich i była to pierwsza struktura organizacyjna powołana przez członków Gminy Gdańskiej dla celów autoprezentacji własnej grupy oraz zachowania tradycji tatarsko-muzułmanskich. Towarzystwo zrealizowało cykl czterech imprez ogólnopolskich pt.Dni Kultury Muzułmańskiej, potem w w2007 r. zamknęło działalność. W 1992 r. powołano Związek Tatarów Polskich, który do 2006r. miał siedzibę w Gdańsku potem przeniósł się do Białegostoku. Związek etniczny działał aktywnie na terenie Gdańska, bo tu wyraźnie zarysowała się płaszczyzna rywalizacji o nowy kształt wspólnoty. Jego obecność miała wzmacniać tożsamość etniczną tej części społeczności tatarskiej, która poczuła się zagrożona zbyt widocznym wpływami islamu studenckiego.

Gmina Muzułmańska w Gdańsku w sposób wzorowy poradziła sobie z nową sytuacją. Od 2003 r. imamem jest osoba pochodzenia arabskiego, której umiejętności koncyliacyjne i szacunek okazywany pierwszym polskim muzułmanom złagodziły zderzenia obcych Tatarom etnosów w muzułmańskiej przestrzeni gdańskiego meczetu. Gmina w przyszłości zmuszona będzie do przyjmowania nowych członków, który coraz bardziej będą marginalizować jej znaczenie w życiu całej wspólnoty. Proces ten będzie długotrwały i tym dłuższy im silniejszy będzie związek etniczny i jakie znajdzie strategie redefiniowania swojej tożsamości. Wybory z listopada 2011 r. ujawniły możliwość powołania władz Gminy Muzułmańskiej w Gdańsku bez udziału Tatarów. Na siedmiu członków Zarządu Gminy tylko dwie osoby są nie-tatarskiego pochodzenia.

Muzułmański Związek Religijny w RP po wyborach w 2012 r.

Po wyborach władz Muzułmańskiego Związku Religijnego w RP z 18 listopada 2012 r. zarysowała się zupełnie nowa linia podziału wśród społeczności tatarskiej w Polsce. Nieprawdą jest, że Związek Tatarów Rzeczypospolitej Polskiej przejął od Muzułmańskiego Związku Religijnego segment aktywności kulturalnej i społecznej związanej z etnicznością. Organizacja wyznaniowa jest strukturą wiodącą, dynamiczną, wzmocnioną finansowaniem z rytualnego uboju halal. Dzięki tej nowej, nie praktykowanej dotąd przez polskich muzułman na taką skalę religijnej powinności Związek może znaczne rozszerzyć zakres swojej dotychczasowej działalności oraz częściowo wprowadzić odpłatność na niektórych stanowiskach, co niewątpliwie przyniesie jakościowe zmiany w zarządzaniu i strategiach rozwoju Związku. Już teraz liderzy związku religijnego są aktywni w kontaktach miedzynarodowych, coraz częściej są zauważani przez media uczestnicząc w spotkaniach państwowych i rządowych, lobbując w Sejmie, Ministerstwie Rolnictwa, Ministerstwie Administracji i Cyfryzacji. Nierzadko biorą udział w oficjalnych delegacjach rządowych przy nawiązywaniu kontaktów z państwami muzułmańskimi. Trwająca od 2006 r. działalność halal i związane z nią nieprawidłowości stały się początkiem rozłamu, który ujawnił się podczas obrad XVIII Wszechpolskiego Kongresu Muzułmańskiego Związku Religijnego w dniach 17-18 listopada 2012 r. Wiekszość delegatów na Kongres zaskoczona była faktem pozyskiwania przez władze Związku kilkusettysięcznych przychodów, które z kolei wypłacane były na wynagrodzenia i usługi, których zasadność budziła wątpliwości natury etycznej i prawnej. Ustepujace władze nie rozliczyły się przed Kongresem, nie przekazały stosownych dokumentów księgowych, utrudniały próby porozumienia i koncyliacji. Do dnia dzisiejszego toczy się w Związku spór kompetencyjny o legalność nowych władz, były mufti Tomasz Miśkiewicz pozostanie w pamięci Tatarów pierwszym duchownym,który sprzeniewierzył się tradycjom tatarskim i muzułmańskim, naraził na utratę autorytetu MZR i skłócił środowisko tatarskie. Nie wykluczone, że pociągnięty będzie odpowiedzialności za nieprawidłowości w działalności halal oraz zostanie pozbawiony tytułów imama i muftiego.

Zastanawiające w przebiegu tej sprawy jest stanowisko władz państwowych. Pozorna neutralność państwa sprzyja sytuacji patowej i nasilaniu się tendencji rozłamowych w Związku. Działacze większości spośród 6 działających Gmin Wyznaniowych są solidarni i lojalni nowo wybranym władzom. Były mufti nie tylko nie podporządkował się postanowieniom Kongresu i nie ustąpił wręcz przeciwnie uważa się za legalnego przewodniczącego Związku i skutecznie podejmuje decyzje kompromitujące i marginalizujące swoich oponentów. Jedną z nich jest powołanie w Gdańsku nowej Gminy Muzułmańskiej Al-Kitab złożonej w większości ze społeczności tureckiej i neofitów. Nowa Gmina to kolejny pomysł na przeżycie martwej struktury etnicznej pod nazwą Narodowe Centrum Kultury Tatarów Polskich im. Olgierda Kryczyńskiego. Centrum nie prowadziło działalności na która wskazywałaby dostojna nazwa i poza generalnym remontem siedziby i podnajęciem jej stowarzyszeniu tureckiemu nie ma znaczących osiągnięć w dziedzinie kultury. Warto podkreślić, że te same osoby są członkami i tworzą zarząd organizacji etnicznej i nowej wyznaniowej. Polityka skłócania społeczności tatarskiej kosztem doraźnych interesów oraz wprowadzanie do Związku ludzi nieznanych na kluczowe stanowiska to nowe zjawisko w środowisku Muzułmańskiego Związku Religijnego. Pojawiło się wraz z objęciem funkcji muftiego przez Tomasza Miśkiewicza i należy mieć nadzieję, że zniknie wraz z jego odejściem.


[1]Agata Nalborczyk, Status prawny muzułmanów w Polsce i jego wpływ na organizację ich życia religijnego. W Muzułmanie w Europie. Pod red. Anny Parzymies, Wydawnictwo Akademickie Dialog 2003 r.s.229
[2] Rozmowy autorki z liderami MZR i Ligii Muzułmańskiej 2010 r.
[3] Agata Nalborczyk, opis.cit. s.230
[4] S.Chazbijewicz, Ideologie muzułmanów polskich w latach 1918-1939, Rocznik Tatarów Polskich, t.1, Gdańsk 1993 r.
[5] Umma, oznacza w języku arabskim grupę, społeczność. W kontekście religijnym umma to globalna społeczność wyznawców islamu. Komentarz autorki,

Komentowanie jest wyłączone