Instytucje społeczno-kulturalne mniejszości tatarskiej w Gdańsku

Mniejszość tatarska w Polsce jest liczebnie jedną z najmniejszych wspólnot, w spisie powszechnym z maja 2002 r. zanotowano 0,5 tysiąca obywateli polskich, deklarujących pochodzenie tatarskie. Od kilkunastu lat oficjalni przedstawiciele społeczności tatarskiej w Polsce podają niezmienną i bliżej nieokreśloną liczbę, około 4 tysięcy Polaków deklarujących swoje tatarskie korzenie. Ład organizacyjny społeczności tatarskiej od początków jej pojawienia się w XIV w. na ziemiach Rzeczpospolitej skupiał się wokół meczetów. Imamowie i muezini wybierani przez ogół wspólnoty byli mężami zaufania, którzy oprócz funkcji religijnych pełnili rolę powierników majątków, notariuszy, rzeczników danej społeczności, adwokatów.
Historia instytualizacji działalności społeczno-kulturalnej rozpoczęła się na początku XX w. w Petersburgu. Z inicjatywy braci Kryczyńskich: Olgierda i Leona powołane zostało w latach 1907-1910 Kolo Akademików Muzułmanów Polskich skupiające studiującą tam młodzież tatarską z ziem wileńskiej, mińskiej i z Podlasia[1]. Następnym stowarzyszeniem tatarskim było Litewsko-Muzułmańskie Stowarzyszenie Pomocy Biednym Muzułmanom powołane przez Olgierda Kryczyńskiego w Wilnie w 1909 r. Bliźniacza organizacja powstaje cztery łata później w Warszawie pod nazwą Warszawskie Muzułmańskie Stowarzyszenie Pomocy Biednym Muzułmanom na jego czele stanął gen. Konstanty Najman- Mirza Kryczyński. w pracach stowarzyszenia brał udział również jego syn, Leon. W latach dwudziestych ubiegłego stulecia powstały dwie nowe gminy w Warszawie i w Wilnie. Tatarzy polscy powołali swoją pierwszą organizację w od-rodzonej Polsce w 1925 r. w Wilnie podczas Wszechpolskiego Zjazdu Delegatów Gmin Muzułmańskich. Nosiła ona nazwę Muzułmański Związek Religijny. Chociaż miała ona formę organizacji wyznaniowej, to jej wyłącznymi członkami byli i są Tatarzy. Spełniała ona funkcje nie tytko związku wyznaniowego, wychodziła naprzeciw problemom społecznym, kulturalnym i ekonomicznym całej społeczności.
Rzeczywistość powojenna 1945 r. przyniosła zasadnicze zmiany w położeniu mniejszości tatarskiej w Polsce. Zniszczenie elit intelektualnych, wyjazd lub pozostanie na Zachodzie, proces repatriacji, klimat społeczno-polityczny PRL na długi czas, praktycznie do 1989 r. zatrzymał proces odradzania się tożsamości etnicznej i wyznaniowej mniejszości tatarskiej. Od 1947 r. reaktywowano Muzułmański Związek Religijny z siedzibą w Warszawie. Z wielkimi oporami ze strony władz państwowych powstawały Gminy Muzułmańskie na terenach względnie zwartego nowego osadnictwa tatarskiego. Powstały wówczas gminy m. in. w Trzciance, Gorzowie Wielkopolskim, Szczecinie, Gdańsku, Białymstoku.
W Gdańsku działają obecnie dwie organizacje tatarskie powstałe na początku lat 90. Pierwszą jest Towarzystwo Kultury Muzułmańskiej Tatarów Polskich w Rzeczypospolitej Polskiej powstałe w 1991 r., drugą Związek Tatarów Rzeczypospolitej Polskiej. Obie organizacje zostały założone i są prowadzone przez przedstawicieli mniejszości tatarskiej.
Towarzystwo Kultury Muzułmańskiej Tatarów Polskich w Rzeczypospolitej Polskiej przez 14 łat działalności dokonało przewartościowania pierwotnego profilu ideologicznego i znacznie ograniczyło zakres działalności tylko do własnej grupy etnicznej. Były to zmiany wymuszone przez zmianę klimatu politycznego i społecznego wobec islamu oraz niemożnością porozumienia się i współdziałania z innymi stowarzyszeniami o podobnym charakterze. Działanie na rzecz wspólnoty, z której wywodzą się działacze Towarzystwa, nie umniejszało celów, które założyli sobie członkowie-założyciele na początku a pozwoliło na skupieniu się na działaniach integrujących oraz pracy edukacyjnej i naukowo- badawczej. Towarzystwo jest obecnie w przededniu zmian statutowych, które w sposób szczegółowy dookreślą zmiany zapowiedziane korektą ich nazwy.
Komitet założycielski rejestrujący stowarzyszenie składał się z trzech osób Bekira Szabanowicza, Marii Tamary Szabanowicz i Heleny Szabanowicz. Towarzystwo w swojej deklaracji programowej przesłanej do gdańskiej prasy tak uzasadniało fakt swojego powołania; „Jedną z najważniejszych przyczyn, które skłoniły działaczy Towarzystwa do jego powołania jest tragiczny stan wiedzy na temat szeroko rozumianej kultury muzułmańskiej i to nie tylko na poziomie masowego odbiorcy”. Wśród głównych celów wymieniano przełamywanie stereotypów i uprzedzeń, wyjaśnianie i poszukiwanie wspólnych wartości, dialog międzykulturowy. Organizatorzy wychodzili z założenia, że identyfikacja z islamem dawała większą przestrzeń intelektualną, pozwalającą na konsolidację zwiększającej się liczebnie społeczności muzułmańskiej o zróżnicowanym po-chodzeniu etnicznym. Muzułmański Związek Religijny głosem imamów i przewodniczących Gmin deklarował i podkreślał, że jest tradycyjną organizacją wyznaniową „polskich muzułmanów”, co należało odczytywać „obywateli polskich pochodzenia tatarskiego”. Towarzystwo w swoim statucie umieściło w paragrafie 9 następujący zapis „Członkami Towarzystwa mogą być również cudzoziemcy”. Towarzystwo zamierzało skupić i zachęcić do współpracy muzułmanów, nie będących Tatarami i nie uczestniczącymi w życiu kulturalnym tej wspólnoty. Formą działalności edukacyjnej były wykłady i spotkania dyskusyjne w meczecie. Spotkania przez pierwszy rok działalności odbywały się raz na miesiąc, potem coraz rzadziej. Po półtora roku aktywnej działalności, wobec braku porozumienia z ówczesnymi władzami Gminy i braku współpracowników aktywnie angażujących się w działalność Towarzystwa, zawieszono działalność do 8 września 2003 r. Od tego momentu zmieniła się formuła funkcjonowania stowarzyszenia, postanowiono organizować raz w roku wielką imprezę kulturalną, która – oprócz autoprezentacji tatarskiej grupy mniejszościowej – podejmowała ważne, aktualne wyzwania nie tylko te, bezpośrednio związane z problemami z tej grupy etnicznej i wyznaniowej. Dni Kultury Muzułmańskiej jak i wszystkie pozostałe projekty Dni Kultury są autorskimi projektami jednej z założycielek i obecnej przewodniczącej Towarzystwa – Heleny Halimy Szabanowicz. Impreza ta została zauważona i doceniona przez władze miasta Gdańska, Fundację Batorego i UNESCO. Pomoc finansowa tych podmiotów pozwoliła zorganizować czterodniową urozmaiconą pod względem formy imprezę. Warto przypomnieć program tych spotkań, choćby dlatego – pod względem rozmachu i bogactwa form przekazu intelektualnego nie dorównała jej żadna z kolejnych edycji tej imprezy. I Dni Kultury Muzułmańskiej odbyły się w dniach 7, 8 września 2001 r. w Gdańsku. W pierwszym dniu imprezy odbyła się w Ratuszu Staromiejskim na ul. Korzennej sesja popularnonaukowa, w której wzięli udział następujący prelegenci: prof. Janusz Danecki (dziekan Wydziału Arabistyki i Islamistyki Uniwersytetu Warszawskiego) — Czy islam może być płaszczyzną dialogu międzyreligijnego i międzykulturowego?, Ahmad Al-Rawi (Przewodniczący Organizacji Muzułmańskich w Europie, Prezes Europejskiego Wakfu Muzułmańskiego, Przewodniczący Europejskiej rady ds. Fatwy z siedzibą w Irlandii – Islam wobec Zachodu, Szakir Kitab (pracownik naukowy Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu – Wprowadzenie do etyki islamu, Ali Abi Issa – Kierownik Wydziału Dawa ds. Dialogu Muzułmańskiego Stowarzyszenia Kształcenia i Kultury w Polsce – .Wartości islamu, dr Selim Chazbijewicz (Prezes Związku Tatarów Polskich, pracownik naukowy Uniwersytetu Warmińsko- Mazurskiego w Olsztynie) – Islam w Polsce w kontekście dialogu międzyreligijnego, dotychczasowe doświadczenia. Dzień drugi zaplanowany był jako Dzień Otwarty Meczetu, podczas którego zwiedzano meczet z przewodnikiem, wystawiano książki o islamie, degustowano potrawy arabsko-muzułmańskie. Gościem specjalnym była ówczesna marszałek Senatu – Alicja Grześkowiak, oprawę artystyczną przygotowali artyści tatarscy z Krymu, malarze, jubilerzy, wyszywa- cze. Spotkanie zostało bardzo ciepło przyjęte przez mieszkańców Gdańska, którzy tłumnie zebrali się w meczecie, zauważone też zostało przez lokalne media. Artykuły o imprezie ukazały się w „Gazecie Gdańskiej”, „Dzienniku Bałtyckim”, „Gazecie Wyborczej”. Lokalna telewizja TVP3 w Gdańsku wyemitowała przed imprezą krótkie spotkanie z organizatorami I Dni Kultury Muzułmańskiej, co niewątpliwie zapewniło imprezie wysoką frekwencję. Towarzystwo Kultury Muzułmańskiej zostało zaproszone przez panią Marszałek Alicję Grześkowiak do Senatu i zostało odznaczone medalem „Senat Rzeczypospolitej Polskiej 1989-1999”.
Wydarzenia kilku kolejnych dni września pogrzebały na wiele lat zamiary kontynuowania dyskursu, zapoczątkowanego podczas I Dni Kultury Muzułmańskiej w Polsce.
II Dni Kultury Muzułmańskiej w Polsce trwały od 2 do 29 września 2002 r. Rozszerzono formulę imprezy o zajęcia warsztatowe języka arabskiego przeznaczone dla młodzieży i studentów. Sesja popularnonaukowa odbywała się w klmmacie wzajemnego rozczarowania i żałoby. Organizatorzy uważali, że należy podjąć temat i zająć stanowisko wobec rzeczywistości politycznej. Temat spotkania z 28 września 2002 r. zachęcał do szukania dróg i płaszczyzn, na których miał się toczyć nowy jakościowo dialog międzykulturowy. Uczestnicy dyskusji; Osamah AL-Sanousi (Ambasador Królestwa Arabii Saudyjskiej) – Arabia Saudyjska i Polska. Tradycje tolerancji religijnej. Hamada Al-Asim (Dyrektor Wy-działu Wschodniego Światowego Zgromadzenia Młodzieży Muzułmańskiej), prof. Janusz Danecki – Granice tolerancji w islamie, dr Bogusław R. Zagórski (Dyrektor Instytutu Ibn-Chalduna w Warszawie) – Obrazy islamu, ks. Stanisław Grodź (Katolicki Uniwersytet Lubelski) – Próby odczytania islamu na przestrzeni wieków, ks. Adam Wąs (Katolicki Uniwersytet Lubelski) – Dialog Chrześci¬jan i Muzułmanów drogą wzajemnego poznania.
Działalność Towarzystwa nie ograniczała się do organizowania corocznych imprez. W ciągu roku szkolnego począwszy od 2001 r. rozpoczęto program edukacyjny mający przybliżać islam i kulturę Tatarów polskich młodym pokoleniom. W meczecie zaczęto prowadzić zajęcia dla uczniów szkół średnich i studentów w zakresie historii, wiedzy o społeczeństwie i religii. Lekcje w meczecie są kontynuowane z początkiem każdego roku szkolnego, natomiast podczas wakacji przez dwa miesiące trwają dni otwarte meczetu. Meczet w Gdańsku jest turystyczną atrakcją, zatem postanowiono, aby mógł być dostępny również dla przybywających do Trójmiasta turystów.
Kolejna edycja III Dni Kultury Muzułmańskiej 9-12 październik 2003 r. od-była się hasłem ..Islam a media”. W spotkaniu uczestniczyli przedstawiciele „Gazety Wyborczej”. TVP programu lokalnego, prof. Andrzej Chodubski z Uniwersytetu Gdańskiego, prof. Hassan Jamsheer z Uniwersytetu Łódzkiego, dr Agnieszka Malborczyk z Uniwersytetu Warszawskiego, dr Aneta Chybicka z Uniwersytetu Gdańskiego. Spotkanie miało formę dyskusji panelowej. Ostatnie ubiegłoroczne spotkanie podczas IV Dni Kultury Muzułmańskiej rozłożone zostały na cykl czterech imprez odbywających się przez kolejne soboty miesiąca. Nowością była promocja w meczecie książki Ibrahima Kalwasa Salam oraz impreza integracyjna przeznaczona tylko dla środowiska tatarskiego, pn. „Tatar-ska biesiada”. Spotkanie prowadzili: Maciej Konopacki i Helena H. Szabanowicz. Wśród zaproszonych gości były osoby zaprzyjaźnione ze środowiskiem tatarskim, prowadzące badania naukowe nad tą grupą wyznaniową m. in. dr Helena Głogowska i dr Andrzej Drozd. Dyskusja panelowa toczyła się wokół tema¬tu „Islam w Polsce”, który jest nadal aktualny i przybiera coraz radykalniejszą postać nie tylko z powodu powstawania nowych organizacji muzułmańskich w Polsce, ale również w nowej jakościowo sytuacji politycznej, zaistniałej waz z wejściem Polski do Unii Europejskiej i otwarciem granic.
Towarzystwo Kultury Muzułmańskiej coraz mocniej zaznacza swoją obecność w krajobrazie mniejszościowym Gdańska. Coraz śmielej uczestniczy w programach grantowych, konkursach i stypendiach. Doświadczenie kilkunastu lat działalności w środowisku muzułmańskich, wśród grup o zróżnicowanym po-chodzeniu etnicznym (Tatarzy, Azerowie, Turcy, Baszkirzy, Arabowie) spowodowało stopniową ewolucję poglądów i skłoniło władze Towarzystwa do określenia zasięgu swojej działalności i praktycznie zredukowaniu jej do środowiska muzułmańskiego Tatarów Polskich. W sposób formalny dokonano tego 27 października 2004 r. poprzez uzupełnienie nazwy Towarzystwa o zwrot „Ta¬tarów Polskich”, zatem pełna nazwa stowarzyszenia brzmi obecnie: Towarzystwo Kultury Muzułmańskiej Tatarów Polskich w Rzeczypospolitej Polskiej.
Drugą organizacją tatarską jest Związek Tatarów Rzeczpospolitej Polskiej, zwany dalej Związkiem. Został zarejestrowany w 1992 w Białymstoku. Skład Komitetu Założycielskiego: Selim Chazbijewicz, Stefan Mucharski i Ali Miśkiewicz. Zarząd ukonstytuował się na wzór struktury organizacyjnej przedwojennego Związku Kulturalno-Oświatowego Tatarów Polskich jako Rada Central-na. Związek nie tylko pod względem organizacyjnym nawiązuje do przedwojennych wzorów, określa się wprost jako spadkobierca wszystkich przedwojennych organizacji tatarskich: Koła Akademików Muzułmanów Polski, Stowarzyszeń Pomocy Biednym Muzułmanom, Związku Kulturalno-Oświatowego Tatarów RP i Związku Tatarów Polskich w RP. Na II Zjeździe Delegatów Związku Tatarów RP 7 września 2003 r. dokonano zmiany nazwy Związku, niektórych zapisów w Statucie oraz podjęto decyzję o zmianie siedziby z Białegostoku na Gdańsk. Jedną z przyczyn dokonywanych przez władze Związku zmian było pozyskanie w 2003 roku lokalu na Oruni, przy ul. Nowiny 5, gdzie jest obecnie prowadzona działalność przez nowe podmioty prawne powołane przez Związek; Centrum Kultury Tatarów Rzeczypospolitej Polskiej im. Leona Kryczyńskiego[3], Instytut Naukowo-Badawczy w Gdańsku, Redakcja „Rocznika Tatarów Polskich” w Gdańsku (od 1993 r.). Członkostwo w Związku ma charakter zamknięty i jest ograniczone do osób pochodzenia tatarskiego z zastrzeżeniem, że ostateczną decyzję o przyjęciu w poczet członków związku podejmuje zarząd właściwego oddziału[4].
Statut Związku jasno określa cele, wśród których wymienia: działalność na rzecz mniejszości narodowych, integrację środowiska tatarskiego, pogłębianie wiedzy o własnej tradycji i historii, działalność wydawnicza i muzealna, powołanie Narodowego Muzeum i Archiwum Tatarów Polskich, działalność społeczna, polityczna, walka o prawa mniejszości etnicznych i religijnych, rozwój własnego szkolnictwa podstawowego i wyższego[5].
Związek na początku działalności rozwijał kontakty międzynarodowe mające na celu powołanie kolejnej organizacji Związku Tatarów Polski, Litwy, Białorusi i Ukrainy, podmiot ten nie powstał jeszcze, ponieważ postulat jego rejestracji został przedstawiony na Nadzwyczajnym Zjeździe Delegatów Związku Tatarów Rzeczypospolitej polskiej 29 stycznia 2005 r. Związek jest członkiem- korespondentem Federacyjnej Unii Europejskich Grup Etnicznych Rady Europy. Udziałem Związku były takie inicjatywy jak: organizacja 1 Konferencji Tatarów Krajów Nadbałtyckich, Letnie Akademie Wiedzy o Tatarach Polskich (organizowane od 1999 r., w Gdańsku odbyły się dwa takie spotkania). Spotkanie Ksiąg i Ludzi: Biblia – Koran 1994 r. w Gdańsku, Pomorskie Spotkania Mniejszości Narodowych, ostatnio 18 września 2005 r. odsłonięto w Gdyni przy ul Świętojańskiej 44 tablicę pamiątkową ku czci Leona Kryczyńskiego, patrona siedziby Związku na Oruni. „Plan imprez kulturalnych realizowanych przez Centrum Kultury im. Leona Kryczyńskiego w latach 2003, 2004, 2005” dokument pod takim tytułem wymienia kilkanaście inicjatyw kulturalnych m.in. spotkanie z okazji zakończenia II wojny światowej połączone z konferencją popularnonaukową, rajd turystyczny pt. „Śladami tatarskimi na Pomorzu”, Międzynarodową Spartakiadę Młodzieży Tatarskiej, Letnią Akademię Wiedzy o Tatarach Polskich. Plan zdołano zrealizować w niewielkim procencie. Związek zakłada prawo do reprezentowania całej społeczności tatarskiej w Polsce, na zasadzie kontynuacji uważa siebie za spadkobiercę całokształtu działalności przedwojennej kilku organizacji tatarskich, przejmując ich cele i dorobek kulturalny w postaci nazw własnych., tytułów czasopism i nazw instytucji. Przykładem może być twierdzenie we wspomnianym dokumencie „Plan imprez kulturalnych…” jakoby Letnie Akademie Wiedzy o Tatarach Polskich miały ponad 30 letnią tradycję, uważając się w ten sposób za kontynuatora „Orientów Sokolskich”. I Orient Sokolski odbył się w 1976 r. z inicjatywy Macieja Konopackiego (niestrudzone¬go propagatora i odkrywcy tatarszczyzny, którego nowatorskie pomysły i inicjatywy wskutek homogeniczności i nieufności tatarskiej diaspory nigdy nie zostały zrealizowane) i Walentyny Siniakowicz, ówczesnej dyrektor Sokolskiego Ośrodka Kultury[6], ostami zaś VII Orient Sokolski w 1996 r. Nie jest to ostatnie słowo ze strony organizatorów i pomysłodawców tej imprezy i istnieją plany kontynuowania tej zasłużonej i cennej dla środowiska tatarskiego imprezy kulturalnej[7].
Specyfika tożsamości etnicznej polskich Tatarów orientuje się na dwóch istotnych aspektach: religii i wspólnym pochodzeniu. Znakomita większości Tatarów postrzega nierozerwalność relacji między „muzułmańskością” a „tatarskością”, nadając jednemu z czynników większą lub mniejszą rangę. Opisane w artykule organizacje doskonale wpisują się w dynamiczny i kontekstowy charakter tożsamości współczesnych Tatarów polskich. Akcentowanie w nazwie stowarzyszenia jednego z aspektów tożsamości tatarskiej nie wyklucza aktywności winnej sferze związanej z tą tożsamością Islam w warunkach polskich jest nierozerwalnie związany z tatarskim pochodzeniem nie tylko w opinii Tatarów, ale i większości Polaków . Istnienie właśnie w Gdańsku dwóch organizacji tatarskich, podkreślających w swoich założeniach ideowych inne, ale uzupełniające się aspekty tożsamości religijnej i etnicznej pozwala domniemywać, że ich działalność w sposób harmonijny i całościowy przyczynia się do podtrzymywania i pielęgnowania tradycji tatarsko-muzułmańskich Tatarów polskich nie tylko w Gdańsku.


[1]A. Miśkiewicz, Tatarzy polscy 1918-1939. Warszawa 1990, s.23.
[2]„Gazeta Gdańska”, z dnia 19 czerwca 1991 r.
[3]„Kurier Poranny”, z dn. 03.11.2004 r., nr 268.
[4]Statut Związku Tatarów RP, par.12.
[5]„Rocznik Tatarów Polskich”, t.3, Gdańsk 1995, s.288.
[6] A. Miśkiewicz, Z dziejów Orientów Sokolskich. „Tatarzy polscy”. Jednodniówka z okazji 20 rocznicy I «Orientu Sokólskiego» (Białystok) 1996, s.27.
[7]Z rozmowy autorki artykuł z Maciejem Konopackim z listopada 2004 r.
[8]K. Warmińska, Tatarzy polscy. Tożsamość religijna i etniczna. Kraków 1999, s.222.

Komentowanie jest wyłączone